Blisko 1000 muzeów, miliony odwiedzających i miliardy złotych inwestycji.
Dzisiaj pytamy: jak naprawdę działa system muzealny w Polsce – i czy potrafimy korzystać z muzeów jako publicznego zasobu, a nie tylko miejsca oglądania wystaw?

System, zaplecze i moment „sprawdzam”

Muzeum najczęściej oglądamy od frontu.
Przez wystawę, narrację, światło i obiekt, który już został wybrany, opisany i ustawiony. Rzadziej zastanawiamy się nad tym, co znajduje się za tą sceną: nad decyzjami, procedurami, magazynami i pieniędzmi, które sprawiają, że dany przedmiot w ogóle może stać się „muzealny”.

Jeszcze rzadziej myślimy o muzeum jako o zasobie – instytucji wiedzy, kompetencji i odpowiedzialności, z której można korzystać na wiele sposobów, nie tylko poprzez oglądanie wystaw. A to właśnie ten niewidoczny obszar coraz częściej decyduje o realnej wartości muzeów publicznych.

Muzeum Miasta Gdyni, ekspozycja stała: Gdynia – Dzieło Otwarte; Foto Beata Bochińska

Ile muzeów, ile odpowiedzialności?

W Polsce działa dziś blisko 1000 muzeów i oddziałów muzealnych. Są to instytucje prowadzone przez państwo, samorządy, fundacje, uczelnie i organizacje społeczne. W 2023 roku odwiedziło je ponad 44 miliony osób, co czyni muzea jednymi z najczęściej odwiedzanych instytucji kultury w kraju.

Ten imponujący wynik dotyczy jednak niemal wyłącznie kontaktu wystawowego. Tymczasem muzeum nie jest jedynie miejscem spotkania z widzem. To instytucja, która gromadzi, bada, przechowuje, konserwuje, ubezpiecza i udostępnia zbiory – a każda z tych funkcji wiąże się z inną skalą odpowiedzialności.

Dziś coraz wyraźniej widać, że samo posiadanie kolekcji nie wystarcza. Liczy się sposób jej opracowania, decyzje zakupowe, dostępność zasobów, publikacje oraz przejrzystość działań wobec publiczności, która jest coraz lepiej wykształcona i przygotowana do odbioru sztuki. Z perspektywy odbiorców niekoniecznie najbogatsze w zbiory muzea uchodzą za najciekawsze.

Za tym, co widzimy na wystawie, stoi praca tysięcy specjalistek i specjalistów: badawcza, archiwalna i dokumentacyjna. Praca w dużej mierze niewidoczna, a jednocześnie kluczowa – to dzięki niej odbiorcy mogą zrozumieć to, czego sami nie byliby w stanie odczytać z obiektów i niedostępnych źródeł.

Rady muzeów – niewidoczne centrum decyzji

Jednym z najmniej znanych elementów tego systemu są rady muzeów – ciała doradcze działające przy instytucjach muzealnych. To właśnie tam spotykają się różne perspektywy: ekspercka, samorządowa, społeczna.

Rady nie tworzą wystaw i nie zarządzają instytucjami na co dzień. Ich rola polega na zadawaniu pytań: o kierunki rozwoju, sens decyzji zakupowych, odpowiedzialność wobec zbiorów i odbiorców. W czasach intensywnych inwestycji publicznych te pytania nabierają szczególnej wagi. Jedne muzea potrafią korzystać z wiedzy i doświadczenia członków rad, inne traktują je wyłącznie formalnie.

Katalogi z archiwum Fundacji Bochińskich; Foto: Beata Bochińska

Magazyn – serce muzeum

Jeśli wystawa jest twarzą muzeum, magazyn jest jego sercem. To tam znajduje się zdecydowana większość zbiorów – często ponad 90 procent kolekcji, których publiczność nigdy nie zobaczy w salach ekspozycyjnych.

Magazyn pokazuje muzeum jako proces, a nie gotową opowieść. Ujawnia skalę i różnorodność zbiorów, ale też ograniczenia: przestrzenne, konserwatorskie i finansowe. Coraz więcej instytucji decyduje się dziś na otwieranie magazynów – fizycznie lub symbolicznie – pokazując obiekty bez narracji i interpretacji.

To zaproszenie do spojrzenia na muzeum od strony zaplecza, a nie scenografii.

Zasoby, z których można korzystać, a mało kto o tym wie

Muzea nie są wyłącznie miejscami „do oglądania”, są instytucjami wiedzy! Wiele z nich udostępnia swoje zbiory do pracy badawczej, projektowej i edukacyjnej. W ich strukturach działają m.in.:

• czytelnie zbiorów i archiwów,
• gabinety rycin, rysunków i fotografii,
• pracownie dokumentacji i projektów,
• działy umożliwiające kontakt z obiektami poza ekspozycją.

Dostęp do tych zasobów wymaga zazwyczaj wcześniejszego umówienia się, określenia celu pracy i współpracy ze specjalistą. Nie są to przestrzenie otwarte jak wystawy, ale dają realne możliwości, z których mogą korzystać badacze, projektanci, artyści, studenci, a także świadomi odbiorcy – w tym kolekcjonerzy.

To właśnie tu muzeum ujawnia się jako instytucja wiedzy, a nie tylko narracji.

Wystawa Zatkało Kakao?, Muzeum Zabawy i Zabawek w Kielcach; Kuratorka Katarzyna Hodurek-Kiek; FOTO: Beata Bochińska

Cyfryzacja: między dostępem a świadomością

Cyfryzacja zbiorów, finansowana w dużej mierze ze środków publicznych i funduszy europejskich, znacząco zmieniła sposób funkcjonowania muzeów. W skali kraju mówimy o setkach milionów złotych przeznaczonych na digitalizację i systemy zarządzania kolekcjami.

Cyfryzacja bywa jednak mylnie utożsamiana z pełnym udostępnieniem. W praktyce jest często przede wszystkim narzędziem porządkowania zbiorów i pracy wewnętrznej. Prawdziwą barierą okazuje się nie technologia, lecz brak wiedzy odbiorców o tym, z czego i jak mogą korzystać – a czasem także niechęć ludzi pracujących w instytucji do realnego otwierania się.

Pieniądze i pytanie o efekt

Fundusze europejskie umożliwiły bezprecedensową skalę inwestycji w infrastrukturę muzealną: nowe budynki, magazyny, remonty i systemy przechowywania zbiorów. W obecnej perspektywie finansowej na kulturę i dziedzictwo przeznaczono kilka miliardów złotych środków publicznych.

Coraz częściej pojawia się jednak pytanie nie tylko o to, ile wydano, lecz także jaki efekt te wydatki przynoszą. I nie chodzi wyłącznie o frekwencję.

W przypadku muzeów efektem powinien być również wpływ: na rozwój wrażliwości estetycznej, zdolności interpretacji, kreatywności i krytycznego myślenia. To wartości trudniejsze do zmierzenia niż statystyki, ale nie mniej realne.

Dlatego coraz częściej mówi się o potrzebie jasnych mierników jakości i wpływu – tworzonych nie przez same muzea, lecz przez ich właścicieli i organy założycielskie. Muzea nie są bowiem świątyniami sztuki wyjętymi spod kontroli, lecz instytucjami publicznymi, którym powierzono szczególną odpowiedzialność.

Wystawa Jakub Szczęsny. Polskie Projekty Polscy Projektanci; Muzeum Miasta Gdyni, 2024 FOTO: Beata Bochińska

Moment „sprawdzam”

Muzea w Polsce dysponują dziś narzędziami, jakich wcześniej nie miały: środkami, technologią i nowymi definicjami swojej roli. Jednocześnie stoją wobec rosnących oczekiwań dotyczących przejrzystości, odpowiedzialności i sensu podejmowanych decyzji.

Dla odbiorców oznacza to możliwość bardziej świadomego korzystania z muzeum – nie tylko jako miejsca oglądania, lecz także jako zasobu wiedzy, doświadczenia i materiału do pracy lub rozwijania swojego hobby.

Ten tekst nie jest podsumowaniem. Jest zaproszeniem do dalszego przyglądania się muzeom od środka: ich zapleczu, decyzjom i wynikającym z tego konsekwencjom. Bo coraz częściej to właśnie to, co niewidoczne, decyduje o ich realnej wartości.
Ja zaczynam swoją podróż po Polsce w jej poszukiwaniu.

Kartka pocztowa, projekt: Józef Wilkoń, prezentowana na wystawie Wesołych Świąt, Muzeum Miasta Gdyni 2018- 2019 FOTO: Beata Bochińska